Lezingen

Voor locatie en aanvangstijd zie Agenda.

Najaarsprogramma 2018

Dinsdag 4 september 2018
Er wordt begonnen met een “Leden Informatiebijeenkomst” (duur ca 30 minuten, zie Agenda) om 19.15 uur. De lezing start om 20.00 uur.

Spreker: Dr. P. (Peter) Jenniskens

Peter Jenniskens is een van oorsprong Leidse astronoom, die al 25 jaar verbonden is aan het SETI Instituut (www.seti.org) en NASA/Ames Research Center in de Silicon Valley van Californië.
Hij is specialist op het gebied van meteoren, met name het in kaart brengen van meteoorzwermen en het zoeken naar de bron van meteorieten. Kort na de asteroïde inslag bij Chelyabinsk in Rusland was Jenniskens betrokken bij het in kaart brengen van de glasschade en het onderzoek naar de oorzaak van de schokgolf, die 1600 mensen in het ziekenhuis deed belanden. Met studenten in Sudan vond hij stukjes van asteroïde 2008 TC3, de eerste asteroïde die men letterlijk had zien aankomen. Hij is auteur van het boek “Meteor Showers and their Parent Comets” (Cambridge University Press).

Meteoorregens hebben zijn bijzondere belangstelling, wat leidde tot publicaties zoals 2003 EH1. De asteroïde 1999 TY224 is naar hem vernoemd: (42981) “Jenniskens”.

Onderwerp: Op zoek naar de bron van meteoren en meteorieten

De lezing gaat in op sommige van deze studies en laat zien hoe het zoeken naar de bron van onze meteorieten vordert en hoe langzamerhand ook onze meteoorzwermen beter in kaart komen.

Dinsdag 18 september 2018

Spreker: Prof. Dr. P.T. (Tim ) de Zeeuw

Tim de Zeeuw promoveerde aan de Universiteit van Leiden in 1984. Daarna had hij postdoctorale posities aan het Institute for Advanced Study en aan het California Institute of Technology voordat hij terugkeerde naar Leiden in 1990 als professor in de theoretische sterrenkunde. Zijn onderzoek richt zich op de vorming, structuur en dynamica van sterrenstelsels, inclusief onze eigen Melkweg. Hij was co-PI van het SAURON-project, dat theoretische modellering en baanbrekende integrale veldspectroscopie combineerde om ons begrip van de aard en de vorming van vroeg-type (elliptische) sterrenstelsels grondig te herzien. Hij heeft 30 proefschriften begeleid, was medeoprichter van het Lorentz Centrum in Leiden, was de eerste directeur van de Nederlandse Onderzoeksschool voor Astronomie NOVA en directeur van de Leidse Sterrewacht, diende in toezichtcomités voor AURA, ESA, ESO en NASA, en leidde de ontwikkeling van de European Science Vision for Astronomy in 2007. Hij was directeur-generaal van ESO van 2007-2017, een periode waarin de Very Large Telescope werd uitgerust met tweede generatie instrumenten, de bouw van ALMA werd voltooid en de bouw van de 39m Extremely Large Telescope goedgekeurd, gefinancierd en gestart. Hij is sindsdien teruggekeerd naar Leiden en heeft ook een gasthoogleraarschap aan het Max Planck Instituut voor Buitenaardse Fysica in Garching. De Zeeuw ontving de 2001 Prix Descartes-Huygens, de 2010 Brouwer Award van de Dynamische Divisie van de American Astronomical Society, en ontving eredoctoraten van de Universiteiten van Lyon, Chicago en Padua.

Onderwerp: Bouw van de meest geavanceerde telescopen ter wereld bij ESO
De telescopen van vandaag maken het mogelijk het Universum te bestuderen tot in de vroegste stadia, en ze bieden stevig bewijs voor planeten rond andere sterren. Ze kunnen – in de nabije toekomst – het bestaan van het leven op andere werelden onthullen. De ontwikkeling van nieuwe technologie en internationale samenwerking zijn de sleutel tot vooruitgang, zowel in de ruimte als op de grond. De lezing zal een korte inleiding bevatten over het verband tussen technologie en astronomie, en zal dan focussen op de telescopen die door ESO zijn gebouwd en worden gebruikt, waaronder de Very Large Telescope op Paranal, met zijn vier 8,2 m telescopen en een wereldwijd toonaangevend instrumentarium, ALMA, ‘s werelds krachtigste telescoop voor de detectie van sub millimeter radiogolven, gelegen op Chajnantor op 5000m hoogte en de toekomstige 39m Extremely Large Telescope, die wordt gebouwd op Armazones nabij Paranal met het eerste licht voorzien voor eind 2024.

Dinsdag 16 oktober 2018

Spreker: Dr. Ir. D. (David) ter Weele

David ter Weele is natuurkundig ingenieur en werkzaam als o.a. stralingsdeskundige binnen de afdeling Klinisch Fysica in het Zuyderland MC in Heerlen. Nadat hij zijn studie had afgerond in 2010 heeft hij vier jaar wetenschappelijk onderzoek gedaan aan de TU Delft, waar hij promoveerde op het onderwerp ‘detectie van gammastraling in toekomstige medische scanners’. Hij heeft een passie voor astronomie en naast het waarnemen en fotograferen van hemellichamen schrijft hij graag artikelen voor verschillende bladen. Zijn laatste publicatie is de artikelenreeks over spectroscopie in het novembernummer 2017 van Zenit.

Onderwerp: Spectroscopie in de astronomie

Spectroscopie is een belangrijke techniek in de sterrenkunde en levert een schat aan informatie op over het universum. Vanwege de enorme omvang van het heelal zijn hemellichamen buiten het zonnestelsel alleen van grote afstand te bestuderen. Er kan nauwelijks iets gezegd worden over de chemische samenstelling van de diverse objecten in het heelal door er alleen naar te kijken. Dit gebeurt met behulp van spectroscopie. Ook afstanden schatten tot zeer ver verwijderde sterrenstelsels gebeurt met deze techniek, waardoor het mogelijk wordt de evolutie en de structuur van het heelal te bepalen. Tegenwoordig is spectroscopie ook toegankelijk voor amateurastronomen. Indrukwekkende resultaten worden behaald vanuit de achtertuin. Zo is het mogelijk om met relatief goedkope apparatuur de spectraalklasse van sterren te bepalen of de afstand tot een quasar vast te stellen. Met iets duurdere apparatuur zijn er allerlei andere mogelijkheden, zoals het achterhalen hoe snel planeten als Jupiter en Saturnus om hun as heen draaien en het aantonen van methaan en ammoniak op Uranus. Het vereist wat natuurkundige voorkennis om spectroscopie juist toe te passen. In deze lezing zal de nadruk liggen op de theorie achter spectroscopie. Een uitgebreide introductie wordt gegeven. Tot slot worden twee zeer belangrijke begrippen behandeld: resolutie en ruis.

Dinsdag 20 november 2018

Spreker: Drs. E. (Edwin) Mathlener

Edwin Mathlener studeerde sterrenkunde in Utrecht van 1982 tot 1988. Naast zijn werk voor een wetenschappelijke uitgeverij is hij altijd actief geweest met het organiseren van sterrenkundige activiteiten en het populariseren van sterrenkunde, o.a. in Jongerenwerkgroep voor Sterrenkunde, Nederlandse Vereniging voor Weer- en Sterrenkunde, Stichting ‘De Koepel’, Stichting Universum en Sonnenborgh – museum & sterrenwacht. Vanaf eind 2009 werkte hij volledig voor ‘De Koepel’ in Utrecht, totdat die organisatie eind 2013 helaas haar activiteiten moest beëindigen. Hij maakte 25 jaar deel uit van de redactie van het sterrenkundemagazine Zenit, waarvan twee perioden als hoofdredacteur en is nu nog actief voor de jaarboeken Sterrengids en Sterren & Planeten. Hij is vrijwilliger bij Sonnenborgh en geeft regelmatig cursuslessen en lezingen voor publiekssterrenwachten en verenigingen.

Onderwerp: Grote optische telescopen

Regelmatig worden we verrast door steeds weer mooiere foto’s gemaakt door de Hubble-ruimtetelescoop. Toch is die ruimtetelescoop maar een betrekkelijk klein instrument met een spiegeldiameter van 2,5 meter. Maar omdat hij boven de dampkring waarneemt, kan hij ongestoord veel scherper kijken dan enig andere telescoop. Zijn lichtverzamelend vermogen is echter slechts klein vergeleken met grote telescopen op aarde, en die aardse telescopen worden steeds groter. Dankzij nieuwe technieken zijn de afgelopen jaren telescopen verwezenlijkt met spiegeldoorsnedes van wel 8 tot 10 meter. Veel van deze telescopen zijn primair bedoeld voor spectroscopisch onderzoek, maar o.a. met ESO’s Very Large Telescope (VLT) worden ook
prachtige foto’s gemaakt. Maar hier eindigt de ontwikkeling niet: NASA werkt aan een nieuwe, veel grotere ruimtetelescoop, terwijl diverse groepen plannen hebben voor telescopen met diameters van tientallen meters. Zo werkt ESO nu aan een 39 meter telescoop.
We kijken in deze lezing niet alleen naar heden en toekomst van de grote telescopen, maar kijken ook terug op het verleden, waarin ieder tijdvak zijn eigen grote telescopen kende.

Dinsdag 18 december 2018
Spreker: Prof. dr. A.P. (Pier) Siebesma

Pier Siebesma is hoogleraar aan de Technische Universiteit Delft op het thema: Atmosfeer, Weer & Klimaat. Daarnaast heeft hij een aanstelling op het Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI). Hij heeft Natuurkunde gestudeerd aan de Rijksuniversiteit van Groningen en is daar in 1989 gepromoveerd op het onderwerp “Fractale Structuren in de Natuur”. Sinds 1990 werkt hij op het KNMI aan de modellering van wolken en turbulentie voor weer en klimaat.

Onderwerp: Wolken

De mens heeft altijd al een fascinatie gehad voor wolken, lang voordat er een meer wetenschappelijke interesse voor ontstond. Wolken brengen regen en vruchtbaarheid, maar ook hagel, onweer en verwoesting, en zowel deze fascinatie als de angst voor wolken is een eeuwenlange inspiratiebron geweest voor schilders en dichters, waaronder niet in de laatste plaats de 17e-eeuwse Hollandse meesters zoals Jacob van Ruisdael. De introductie van wolkenclassificatie, in de 19e eeuw door Luke Howard, markeert de overgang van een culturele naar een wetenschappelijk interesse. Dit heeft uiteindelijk geleid tot een dermate goed begrip van de rol van wolken in de hydrologische cyclus van verdamping tot neerslag dat we vandaag de dag betrouwbare weersverwachtingen kunnen maken.
Toch zijn wolken de grootste bron van onzekerheid in de weersverwachting. Wanneer lost een gesloten wolkendek op en krijgen we toch nog een mooie zomerdag? Waarom kunnen we de exacte locatie van een hoosbui niet precies voorspellen? Waarom bevriezen wolkendruppels niet meteen als de temperatuur beneden het vriespunt komt? Waarom organiseren wolken zich vaak in fascinerende ruimtelijke patronen?
Nog minder duidelijk is het hoe wolken veranderen in een opwarmend klimaat. Krijgen we meer of minder wolken? Versterkt of dempt dit de opwarming door de toegenomen hoeveelheid broeikasgassen in onze atmosfeer? Wat zijn de consequenties voor de neerslag? En in welke mate zijn we in staat dergelijke vragen te beantwoorden? Kortom, een avond over de schoonheid van wolken maar ook over hun rol in weer en klimaat.

Voorjaarsprogramma 2019

Dinsdag 15 januari 2019
Spreker: Dr. P. (Paul) McNamara

Studie natuurkunde en sterrenkunde aan de Universiteit van Glasgow, promotie op onderzoek aan gravitatiegolven. Daarna in Glasgow en bij de NASA gewerkt aan de ontwikkeling van de Laser Interferometer Space Antenna (LISA) om laagfrequente zwaartekrachtgolven vanuit de ruimte te detecteren. Sinds 2005 werkzaam bij ESA aan het LISA Pathfinder Project en daarna onderzoek aan de verdere ontwikkeling van LISA.

Het is van belang om de LISA metingen aan laagfrequente gravitatiegolven (detectie in de ruimte) metingen te kunnen combineren met metingen op de grond aan hoogfrequente zwaartekrachts-golven door de LIGO en VIRGO detectoren. Dit speelt een grote rol bij het observeren van, bijvoorbeeld, het samensmelten van zeer massieve zwarte gaten of de vangst van SOBH’s (Stellar Origin Black Holes) door zwarte gaten in het centrum van de meeste sterrenstelsels.

De afgelopen jaren is mijn onderzoek meer verschoven naar data-analyse en natuurkundige modellen van de optische metrologie en systemen van bewegings-sensoren die nodig zijn voor observatoria in de ruimte, in het bijzonder die met betrekking tot de LISA Pathfinder-missie.

Onderwerp: LISA, the Laser Interferonometer Space Antenna

De lezing zal in het Engels gegeven worden.

Het idee van een ruimte-observatorium voor de detectie van zwaartekrachtsgolven is in de afgelopen decennia uitvoerig bestudeerd maar de realisatie ervan is voortdurend in twijfel getrokken vanwege de enorme precisie die nodig is om de uiterst zwakke signalen te kunnen meten. Daarom startte de ESA met de LISA Pathfinder-missie. LISA Pathfinder werd gelanceerd in december 2015. Het doel van de missie was om de kritische technologieën voor LISA die niet op de grond konden worden getest (bijvoorbeeld bewegings-sensoren, pico-meter laserinterferometrie, werking van micro-stuwraketten) te testen. De missie werd een groot succes: waarneming in de ruimte van laagfrequente zwaartekrachtsgolven bleken haalbaar.

Het succes van LISA Pathfinder, alsmede de eerste directe detectie van zwaartekracht- golven op de grond door de LIGO-VIRGO-samenwerking opende de deur voor de LISA. LISA werd in juni 2017 door ESA geselecteerd als de derde grote missie in het Cosmic Vision programma. LISA bestaat uit 3 satellieten in een driehoeks-constellatie met ‘armen’ van 2,5 miljoen kilometer, in een baan om de aarde (en daarmee tevens in een baan om de zon). De passage van een zwaartekrachtgolf wordt waargenomen door de lengte van elke arm te meten in verhouding tot de andere armen.

In deze presentatie wordt een overzicht geven van wat we tot nu toe aan gravitatiegolven hebben waargenomen, gevolgd door een beschrijving van de LISA-missie met ‘on-orbit’ resultaten. De lezing wordt besloten met een beschrijving van de huidige status van de LISA-missie.

Dinsdag 19 februari 2019
Spreker: Joe Zender

Joe Zender is medewerker bij de ESA/ESTEC en heeft lange tijd gewerkt aan Rosetta, de sonde die om de komeet Churyomov-Gerasimenko cirkelde, en aan andere wetenschappelijke Europese projecten. Sinds enkele jaren werkt Joe mee aan een missie die in oktober 2018 naar Mercurius zal vertrekken. Joe is de schakel tussen de Japanse en Europese collega’s om het optimale wetenschappelijke resultaat te behalen.

Onderwerp: BepiColombo, Europa en Japan samen onderweg naar Mercurius.

De lezing probeert een antwoord te geven waarom het zo moeilijk is naar Mercurius te vliegen en waarom het de moeite waard is. Mercurius is de binnenste van de aardverwante planeten en verbergt nog veel geheimen. Het ontsleutelen van deze geheimen zou ons inzicht in het ontstaan van onze, maar ook andere zonnestelsels, vergroten. Gesproken wordt over Proba-3, dat zijn twee satellieten die een formatievlucht doen en daarmee een coronograph opbouwen. De reis daarnaartoe is lang en vergt scheervluchten van de twee satellieten van ESA en JAXA langs de aarde, Venus en Mercurius zelf, om dan in 2025 in een baan om Mercurius te belanden. Een van de dagelijkse uitdagingen omvat coördinatiewerk om de wetenschappelijke operaties van de instrumenten op de Japanse satelliet en de Europese satelliet optimaal samen te laten werken. De twee satellieten hebben een andere omloopbaan en worden vanaf Japan en Europa gecontroleerd. Verdere informatie kunt uw vinden op: www.cosmos.esa.int/BepiColombo.

Dinsdag 16 april 2019
Spreker: Leon Oostrum

Onderwerp: Big Data in de sterrenkunde
Meer details volgen.

Dinsdag 21 mei 2019
Spreker: Michiel Hogerheijde

Onderwerp: ALMA en het ontstaan van planeten
Meer informatie volgt.

Dinsdag 18 juni 2019
Spreker: Prof. dr. G. (Gerard) van der Steenhoven

Onderwerp: Code Oranje voor het klimaat
Meer details volgen.